Voor het project Cordoba!, een theaterproject in 2005 van Matthijs Rümke, waaraan door een Belgisch en vijf Nederlandse theatergezelschappen werd deelgenomen, is door Cantua de initiële research gedaan voor de Arabische aspecten van het thema. Samen met Hanze Producties (Utrecht) is een presentatie gemaakt die in De Balie aan de artistiek en zakelijk leiders van de gezelschappen is gepresenteerd. Vervolgens is deze intranetsite voor hen gemaakt.

   DE GROTE SESAMOIDES

Uit de Arabische vertaling van Dioscorides' De Materia Medica

Tekst en vertaling: Leo den Dulk

De Materia Medica is de titel waaronder het door de Griekse arts Pedanius Dioscorides (ca. 40-90 AD) in de eerste eeuw A.D geschreven περί ύλης ιατρικής in de Westerse wetenschap bekend werd. Het is verreweg het beroemdste kruidenboek uit de oudheid. Via het Syrisch werd het in de 9de eeuw door de vertaler Hunayn ibn Ishaq (Hira, 810 - Bagdad, 873) in het Arabisch vertaald. De titel luidde toen ‘kitāb al-ḥašā'iš fī hāyūlā al-ilāg al-ṭibbī’.

De materia medica bevat afbeeldingen van planten, plantbeschrijvingen en aanwijzingen voor het medicinaal gebruik. Tevens vindt men afbeeldingen van de werkzaamheden van de apotheker.

Fig.1: Bladzijde uit een 11de-eeuwse kopie van de Arabische vertaling van De Materia Medica van Dioscorides.

In de Leidense Universiteitsbibliotheek bevindt zich een kopie Arabische van deze Arabische vertaling.(1) Hieronder volgt de vertaling van het lemma ‘Sisamoidas al-kabir’, dat één bladzijde van dit manuscript beslaat. Tussen rechte haken staat het commentaar van de vertaler.

[in rood de titel van het lemma: sīsamūīdās al-kabīr]

"De grote sesamoides. Dit is wat genoemd wordt de […; onduidelijk] Nieswortel, omdat hij verward wordt, door zijn purgerende werking, met de Witte Nieswortel [waarschijnlijk wordt Veratrum album bedoeld, die meestal met witte bloemen wordt afgebeeld; vgl. Dodoens(2)]. De laatste behoort tot de planten die zaadkapsels hebben.
[Sesamoides] lijkt op de planten die izigharruna [Griekse niet-vertaalde term; equivalent niet bekend] genoemd worden of Ruit. De plant heeft langwerpig blad, witte bloemen en dunne wortels die niet worden gebruikt. Het zaad lijkt op dat van de eetbare Sesam. Als men van deze zaden neemt wat men met drie vingers kan oppakken, fijngestampt met anderhalve obolos [Griekse niet-vertaalde term, 'obool'. Een munt, mogelijk ook als gewichtseenheid in gebruik] Witte Nieswortel in de siroop die genoemd wordt maliqarathun [Griekse, niet-vertaalde term, wsch. melikraton, een drank uit honing en melk gemaakt], dan verdrijft [?] dit slijm en gal."

Sesamoides is een naam die nu wordt gebruikt voor een van de plantengeslachten uit de Resedaceae. Het is geenszins zeker dat hiermee hetzelfde geslacht wordt bedoeld als datgene dat later door Linnaeus zo is benoemd. Uit de vaak gekopieerde en daardoor steeds onduidelijker wordende afbeeldingen is de juiste identiteit zelden correct af te leiden. Wel vertoont de hierboven afgebeelde en beschreven plant in zijn bouw – de vorm van het blad, de bloemaartjes en de ronde vruchtkapsels – een oppervlakkige gelijkenis met Sesamoides interrupta, een soort die in het westelijk deel van het Middellandse Zee-gebied voorkomt.

Fig.: Sesamoides interrupta, Bachimala, Spanje

(1) Bibl. Univ. Leiden, Speciale Collecties, Or. 289. Deze kopie, gemaakt in Samarqand in 1082, is gebaseerd op de gereviseerde die Ḥusayn bin Ibrahim al-Natili in 990-991 maakte. Het is een van de oudste nog bestaande geïllustreerde Arabische manuscripten.

(2) Rembert Dodoens, Cruijdeboeck, 1554, 380-383